Wat de gordelroosprik mogelijk doet tegen dementie

Het is herfst, de griepprik-oproepen vallen weer op de mat, en ondertussen gaat er een andere prik rond op verjaardagen: die tegen gordelroos. Niet alleen vanwege de blaasjes en de zenuwpijn, maar omdat er steeds meer onderzoek verschijnt dat suggereert dat gordelroosvaccinatie ook het risico op dementie verlaagt. En nu het kabinet heeft besloten dat 60-jarigen de prik vanaf 2027 gratis krijgen, wil iedereen weten: moet ik hem nu al halen? Ik heb de onderzoeken er eens bij gepakt. Wat er wel en niet bewezen is, lees je hieronder.

Eerst even: wat is gordelroos ook alweer?

Gordelroos is een opleving van het waterpokkenvirus, dat na je kindertijd jarenlang slapend in je zenuwen blijft zitten. Als je weerstand daalt, door ouderdom, ziekte of medicijnen, kan het virus terugkomen. Je krijgt dan pijn, jeuk en blaasjes aan één kant van je lichaam. Bij een deel van de mensen blijft de zenuwpijn nog maanden hangen. Op Thuisarts over gordelroos staat helder uitgelegd wat je eraan kunt doen en wanneer je de huisarts belt.

Het onderzoek uit Wales dat alles aan het rollen bracht

Dat vaccins tegen gordelroos iets met dementie te maken zouden hebben, werd al langer vermoed. Alleen: mensen die zich laten vaccineren, leven vaak ook gezonder, gaan vaker naar de dokter en zijn gemiddeld beter opgeleid. Dan weet je niet of het de prik is of de levensstijl.

Onderzoekers van Stanford, onder leiding van Pascal Geldsetzer, vonden daar een slimme oplossing voor in Wales. Daar mocht je het (oudere, levend verzwakte) gordelroosvaccin alleen halen als je op of na 2 september 1933 was geboren. Wie een week te vroeg geboren was, viel buiten de boot. Twee groepen die vrijwel identiek zijn, behalve in die ene prik. Volgens het onderzoek in Nature uit 2025 steeg het aandeel gevaccineerden van 0,01 procent bij de net-te-ouden naar 47,2 procent bij wie een week jonger was.

De uitkomst: wie de prik kreeg, had over een periode van zeven jaar 3,5 procentpunt minder kans op een nieuwe diagnose dementie. Dat is volgens dezelfde Nature-publicatie een relatieve daling van 20,0 procent: grofweg één op de vijf diagnoses minder. Wel met een flinke onzekerheidsmarge (tussen 6,5 en 33,4 procent). Bij vrouwen was het effect sterker dan bij mannen.

Daarna kwamen Canada, Engeland en Australië

Eén onderzoek is nog geen bewijs. Maar het team van Geldsetzer vond hetzelfde patroon terug in andere landen waar de prik ook op geboortedatum werd uitgerold. In Ontario, Canada, verlaagde het recht op vaccinatie de kans op een nieuwe dementiediagnose met 2,0 procentpunt over 5,5 jaar, blijkt uit de studie in The Lancet Neurology van begin 2026. Eerder verschenen er vergelijkbare analyses met Engelse en Australische gegevens. De onderzoekers zeggen zelf dat ze “steeds weer hetzelfde beschermende signaal” zien.

En het moderne vaccin, Shingrix?

Hier zit een belangrijk detail. Al die natuurlijke experimenten gaan over het oude, levend verzwakte vaccin (Zostavax). In Nederland krijg je tegenwoordig Shingrix, een ander type vaccin dat beter beschermt tegen gordelroos zelf.

Over Shingrix is er vooral onderzoek uit de Verenigde Staten. Britse onderzoekers vergeleken daar ruim 100.000 mensen die Shingrix kregen met een even grote groep die eerder het oude vaccin kreeg. In de zes jaar daarna hadden de Shingrix-ontvangers 17 procent meer tijd zonder dementiediagnose, ofwel gemiddeld 164 extra dagen voor wie toch dementie kreeg. Dat staat in het onderzoek in Nature Medicine uit 2024. Let wel: dat is een vergelijking tussen gevaccineerde groepen, geen loting. De onderzoekers noemen het zelf een verband en pleiten voor een echte gerandomiseerde studie.

Verband of bewijs? Hier moet je eerlijk over zijn

Ik ben van de oude stempel, dus ik zeg het maar zoals het is: dit is veelbelovend, maar het is nog geen keihard bewijs dat een gordelroosprik dementie voorkomt.

• Natuurlijke experimenten zijn sterk, maar geen loting. De geboortedatum-truc sluit veel vertekening uit, maar een gerandomiseerde trial, waarbij toeval bepaalt wie de prik krijgt, is er nog niet.
• De marges zijn breed. Of het effect nu een paar procent is of een derde, valt uit de huidige cijfers niet precies te zeggen. De Canadese onderzoekers schrijven dat zelf ook.
• Er is kritiek. Andere wetenschappers vragen zich af of het effect niet deels komt door hoe en wanneer dementie wordt vastgesteld. Geldsetzer en collega's hebben daar inhoudelijk op gereageerd, maar de discussie loopt nog.
• Waarom het zou werken, is onbekend. Misschien voorkomt de prik dat het virus schade aanricht in de hersenen, misschien geeft hij het afweersysteem een algemene oppepper. Dat wordt nog onderzocht.

Het RIVM benadrukt in zijn richtlijn dan ook dat de gordelroosvaccinatie níet geregistreerd is voor het voorkomen van dementie. Je haalt hem tegen gordelroos. Een eventuele bescherming tegen dementie is, als het klopt, een bonus.

Waarom dit voor Nederland zo veel uitmaakt

Dementie raakt bijna iedereen, direct of via een ouder, partner of buurman. Volgens de cijfers van Alzheimer Nederland krijgt 1 op de 5 mensen dementie en groeit het aantal mensen met dementie naar ruim een half miljoen. Een betaalbare prik die al bestaat en dat getal ook maar een beetje omlaag zou duwen: daar zou je als land graag meer van willen weten. Wil je nu al iets doen voor iemand in je omgeving, lees dan ook hoe je mensen met dementie kunt steunen.

Gordelroosvaccinatie in Nederland: wat kost het en wie krijgt hem gratis?

Op dit moment zit de gordelroosprik nog niet in een publiek vaccinatieprogramma. Wel heeft het ministerie van VWS begin 2026 besloten om hem gratis aan te bieden aan mensen van 60 jaar. Het streven is om in de loop van 2027 te beginnen, schrijft het RIVM op zijn pagina over de gordelroosvaccinatie.

Waarom alleen 60-jarigen? Geld. Volgens de brief van de minister aan de Tweede Kamer is er vanaf 2027 47 miljoen euro per jaar beschikbaar, en dat is te weinig om iedereen boven de 60 te vaccineren, zoals de Gezondheidsraad eigenlijk adviseert. Het RIVM adviseerde daarom om met de 60-jarigen te beginnen, omdat dat de meeste gezondheidswinst per euro oplevert.

Ben je ouder of wil je niet wachten? Dan betaal je zelf, tenzij je in een medische risicogroep valt (bijvoorbeeld na een transplantatie, bij bepaalde kankerbehandelingen, hiv of afweeronderdrukkende medicijnen). Dan wordt hij vergoed uit de basisverzekering, al gaat het wel van je eigen risico af. Het vaccin kost in de apotheek gemiddeld 175,04 euro per prik, volgens Medicijnkosten.nl van het Zorginstituut. Je hebt er twee nodig, met twee tot zes maanden ertussen, dus reken op ruim 350 euro plus eventueel een consult. Bij een GGD betaal je meer: GGD Amsterdam rekent 219,50 euro per prik.

Wat krijg je daarvoor? De prik voorkomt negen van de tien gevallen van gordelroos en de langdurige zenuwpijn die erbij kan horen, en de bescherming houdt minstens zes tot tien jaar aan, aldus het RIVM. Reken wel op een pijnlijke arm of een dag hangerig zijn; dat hoort erbij.

Mijn advies: haal hem om de goede reden

Twijfel je? Bespreek het met je huisarts. Haal de prik omdat gordelroos je wekenlang kan vloeren en omdat de bescherming daartegen goed is aangetoond. Als die prik je ook nog een paar jaar langer helder houdt, des te mooier. Maar ga er niet van uit dat je hiermee dementie hebt afgekocht. Bewegen, je bloeddruk in de gaten houden en sociaal actief blijven blijven gewoon belangrijk.

En jij? Heb jij de gordelroosprik al gehaald, of wacht je tot hij gratis wordt? Laat het weten in de reacties.