Geen producten in de winkelwagen.
Je hoort het steeds vaker: oorlog wordt “schoner”, “precieser” en “minder bloederig” omdat machines het vuile werk doen. De Nederlandse Defensienota ‘Samen Voorwaarts’ die minister Yeşilgöz en staatssecretaris Boswijk deze week presenteerden, past naadloos in die retoriek. Over vijf jaar moet meer dan de helft van alle militaire taken onbemenst worden uitgevoerd. Drones, onbemande schepen, autonome systemen en elektronische oorlogsvoering moeten het tekort aan mensen compenseren.
Het klinkt modern. Het klinkt efficiënt. Maar het is ook een fundamentele verschuiving in de manier waarop we oorlog voeren — en in wat oorlog met ons doet.
De realiteit is al een stuk rauwer dan de nota doet vermoeden.
In Oekraïne is de drone-oorlog allang geen toekomstscenario meer. In 2025 produceerde Oekraïne ongeveer 4,5 miljoen drones en mikt het land voor 2026 op 6 tot 7 miljoen. Alleen al in 2025 werden meer dan 800.000 video-bevestigde drone-aanvallen uitgevoerd. Schattingen lopen uiteen, maar meerdere bronnen — waaronder analyses van westerse inlichtingendiensten — stellen dat drones verantwoordelijk zijn voor 70 tot 90 procent van de Russische slachtoffers aan het front.
Dat is geen marginale ontwikkeling. Dat is een complete transformatie van het slagveld. Waar artillerie vroeger de grootste doder was, zijn het nu kleine, relatief goedkope drones die soldaten een voor een uitschakelen. Rusland probeert hetzelfde te doen, en produceert eveneens miljoenen drones per jaar. De oorlog in Oekraïne heeft laten zien dat massale, goedkope onbemande systemen de conventionele militaire balans kunnen verstoren.
Waar staat Nederland — en Europa — in dit verhaal?
Wereldwijd gaven landen in 2025 $2.887 miljard uit aan defensie, een stijging van 2,9 procent ten opzichte van het jaar ervoor (SIPRI, april 2026). Europa was met een groei van 14 procent naar $864 miljard de grootste stijger. Dat is begrijpelijk na de Russische invasie, maar het contrast met de Verenigde Staten is opvallend: daar daalden de uitgaven licht.
China gaf in 2025 $336 miljard uit en Rusland $190 miljard. Samen met de VS zijn deze drie landen goed voor meer dan de helft van alle militaire uitgaven wereldwijd.
Nederland beweegt mee met de Europese trend. De krijgsmacht wil structureel drone- en counter-dronecapaciteit opbouwen. Er komen 1.000 tot 1.200 extra specialisten voor drone-operaties en tegenmaatregelen. Nederland is daarmee het eerste NAVO-land dat drone-eenheden systematisch integreert in alle gevechtsbrigades. Er wordt geïnvesteerd in counter-dronewapens (tot enkele miljarden) en er wordt samengewerkt met de industrie om zelf drones en tegenmaatregelen te ontwikkelen.
Toch is de kloof met de realiteit in Oekraïne groot. Terwijl Oekraïne en Rusland tientallen miljoenen goedkope drones per jaar produceren, worstelen veel westerse legers nog met de integratie van dit soort systemen op grote schaal. Nederland doet stappen, maar beweegt vooral in het hogere, duurdere segment en in counter-drone technologie. De massale, goedkope drone-oorlog die Oekraïne voert, blijft voorlopig grotendeels een Oekraïense en Russische aangelegenheid.
Wat betekent dit besluit eigenlijk, als je verder kijkt dan de nota?
De verschuiving naar onbemande systemen wordt vaak gepresenteerd als een logische reactie op personeelstekorten en technologische vooruitgang. Dat is deels waar. Maar er zit ook een dieper, ongemakkelijker laag onder.
Ten eerste verandert het de drempel om militair geweld te gebruiken. Als er minder eigen soldaten sneuvelen, wordt het politiek en maatschappelijk makkelijker om oorlog te voeren of te escaleren. De “body bag syndrome” — de angst voor eigen verliezen — is een van de sterkste remmen op westerse militaire avonturen geweest sinds Vietnam. Die rem wordt zwakker naarmate machines het risico overnemen.
Ten tweede verdwijnt de mens uit de directe ervaring van geweld. Oorlog wordt iets wat je op een scherm ziet, op afstand bestuurt of zelfs aan algoritmes overlaat. Dat klinkt misschien humaner, maar het kan ook het tegenovergestelde effect hebben. Afstand maakt het makkelijker om te doden. Psychologisch onderzoek naar drone-operators laat zien dat de afstand de morele last niet per se vermindert, maar wel verandert. Het geweld wordt abstracter, maar niet minder reëel.
Ten derde creëert deze ontwikkeling een nieuwe wapenwedloop. Goedkope aanvalsdrones dwingen tegenstanders tot investeringen in detectie, jamming en interceptie. Die verdediging wordt vervolgens weer omzeild met nog slimmere of goedkopere drones. Het resultaat is een eindeloze escalatiespiraal waarin beide kanten steeds meer geld en aandacht steken in systemen die elkaar bestrijden — terwijl de fundamentele kwetsbaarheid van moderne samenlevingen voor dit soort technologie alleen maar toeneemt.
En dan is er nog de ethische laag.
Wat betekent het als oorlog steeds minder een confrontatie tussen mensen is, en steeds meer een confrontatie tussen machines? Wie is dan verantwoordelijk als er iets misgaat? De operator? De programmeur? De commandant die het systeem inzette? Het internationale recht is nog lang niet klaar voor deze realiteit.
Bovendien verandert het iets fundamenteels aan de manier waarop samenlevingen oorlog ervaren. Oorlog is altijd een extreme menselijke ervaring geweest — met al het lijden, de angst en de morele complexiteit die daarbij horen. Als die ervaring grotendeels verdwijnt uit het publieke bewustzijn omdat er geen eigen slachtoffers meer zijn om te betreuren, wat blijft er dan over van het collectieve besef dat oorlog iets verschrikkelijks is?
Nederland kiest er met deze nota voor om vol in te zetten op onbemande systemen. Dat is een rationele keuze in een tijd van personeelstekorten en technologische mogelijkheden. Maar het is ook een keuze met diepe consequenties — voor de aard van conflict, voor onze morele verhouding tot geweld, en uiteindelijk voor onszelf.
Want als oorlog steeds meer een zaak van machines wordt, rijst de vraag wat er nog overblijft van de mens in de oorlog. En wat dat met ons doet als we oorlog steeds verder van onszelf vandaan organiseren.
Eerder
Plaats een reactie